Jẽsĩ

Mynkẽg

Jẽsĩ tag vỹ ẽg ẽmã tỹ (Rio Grande do Sul) ke mũn ki 'e tĩ, jẽsĩ ũ tag to kanhgág ag tỹ "Mynkẽg" ke tĩ. Fóg vĩ ki ti jyjy vỹ (Alma-de-gato) ke tĩ.

Jẽsĩ tag vỹ my téj nĩ, ti kãmur tỹ (55)cm tá krỹg tĩ. Ti jẽn vỹ tỹ ka kri tẽnhgó nỹtĩ, kar kakanẽ. Ti tỹ ka kri tĩn kỹ ti tỹ ta jótiti ve tĩg nĩ, hũm-hũm ge tĩg tĩ. Ti kufy vỹ tỹ 200g nĩ, hãra ti tóg ẽprẽ hẽ tẽ tĩg tĩ.

Kójógná

Fóg vĩ ki jẽsĩ tag ti jyjy vỹ (perdiz) ke tĩ. Ti vỹ tỹ ga ve nĩ, ti tỹ ẽg tỹ vẽnh kygnẽg tĩ gé. Kanhgág vĩ ki ti jyjy ũ vỹ "krónh-krónh" ke tĩ gé, kanhgág ag ẽmã ũ mĩ. Ti kãmur vỹ tỹ 25cm nĩ, ti kãmur kar ti.

Jẽsĩ tag ti pi ti tã ka ka kri nĩ tĩ, ga tỹvĩn kri ti tỹ góm ke tĩ. "Kójógná" fi vỹ fi 'on kỹ 'on tẽgtũnh tĩ, hãra fi hã pi fi 'o tygtynh tĩ, fi mén hã nỹ fi mỹ tygtynh tĩ.

Tẽrtẽr

Ne nẽ tẽrtẽr ti ẽ mỹ? Tẽrtẽr vỹ tỹ Fóg vĩ (Quero-quero) nĩ, sĩnvĩ tỹ jẽ. Ti tỹ kurẽ tá kyr kỹ ti tỹ ũ ve vẽgtĩ, ẽn ge tỹ tĩ gé, ti tỹ kuty tá ũ tĩ ve kỹ ki gé.

Grũ

Grũ-pẽ tag vỹ mág nĩ, sĩnvĩ ti ta nĩ gé. Grũ ũ ag vỹ ta’ũ nĩ ke nĩ, ag vỹ ũn tỹ 40 ke nỹtĩ, ag pi tỹ jag nẽ hẽ nỹtĩ. Grũ ‘ũ ag tỹ ta’ũ nỹtĩ gé, Brasil kãmĩ.Hãra grũ tag ag hẽ nỹ tỹ Grũ-pẽ ag nỹtĩ. Jãvo fóg vĩ ki grũ tag ti jyjy hẽvẽ (Tucano-toco) ke tĩ. Grũ-pẽ ag pi ag tỹ ka kri nĩn kỹ jatun mỹ nĩg tĩ, ag prẽr tỹ mẽ há tĩg nĩ, mỹr ag tỹ prẽr tar tỹvĩ nỹtĩg nĩ gé. Ag kã’ũ tỹ ta kasor tỹ hog-hog ke mẽ nĩgnĩ, ti prẽr kỹ. Kar ag kã’ũ tỹ hunh sór nĩ nĩve nĩgtĩ, grũ-pẽ tag ti vỹ jã téj nĩ gé.

Kókoj-my-tỹ-vẽreja

Kókoj ũ to ẽg tỹ my-tỹ-vẽreja ke tĩ, ti my tỹ ta vẽreja ve tugnĩn. Kókoj tỹ hẽn ri ke tỹtĩ, Brasil kãki ag vỹ ũn tỹ 151 ke nỹtĩ. Ta’ũ nĩ ke ag ta tĩ, kỹ ag kã ũ hẽ nỹ ta Kókoj-my-tỹ-vẽreja nĩ.
Kókoj-my-tỹ-vẽreja vỹ sukrĩg jógo tỹ ti jagfe han tĩ, ke tũmỹr tỹ ĩn mĩ jagfénh tĩ gé. Kókoj tag vỹ ti kuju ki tánh nĩ, kar ti vỹ ti krĩ kar ti my ki tánh-sy nĩ gé.
Ti kãmur vỹ tỹ 19cm nĩ;
Ti kufy vỹ tỹ 09g nĩ;
Kókoj tag vỹ ‘on régrég tĩ;
Ti ‘o vỹ 9g, kar 1,6 centímetro;
Ti fe vỹ vo tỹ 600 ke tĩ minuto pir kãki;
Ti tỹ kafej to san kỹ tẽ kỹ, ti fẽr vỹ vogvo tỹ 25 ke tĩ segundo por kãki;

Pẽti

Pẽti vỹ ẽg nãn kãmĩ ‘e nỹtĩ, jẽsĩ tag vỹ Brasil kãki 300 ke nỹtĩ. Tỹ’ũ, tỹ’ũ ke ag tỹ nỹtĩ, jãvo Rio Grande do Sul kãki ag vỹ 10 ke nĩ. Ag pi tỹ jagnẽ hẽ nỹtĩ, hã kỹ isỹ ũ ag tỹ jag nẽ kãfór nỹtỹ gé ke mũ. Pẽti tag ag vỹ kãsir nỹtĩ jãvo, hãra ag tỹ vojgy nỹtĩ ag tẽgtẽ kỹ.

Pẽti vỹ sórẽg mág ti kuju tá grỹg tĩ, ti kãmur ti;
Pẽti tag vỹ rórór nĩ;
Ti tẽ kỹ ti fẽr kar ti my krẽm vỹ kupri ke tĩ;
Pẽti vỹ prỹg kar ki ẽg ga tag mĩ tĩg tĩ;
Ti tỹ jagfe han kỹ tỹ vãfár kẽsir tỹ han tĩ;

Sórónh-Pẽ

Jẽsĩ tag vỹ tỹ Sórónh-Pẽ nĩ. Ẽg ga tỹ Rio Grande do Sul kãki ag tỹ jagnẽ kẽ’ũ nĩ ke tĩ. Sórónh ag tỹ jagnẽ rike tũ tỹ 11 ke nĩ, ũ ag tỹ sá-ve nỹgnĩ, jãvo ũ ag tỹ sá tỹvĩ nỹtĩ gé. Fóg ag tỹ sórónh ag tỹ’ũn há han tĩ gé, ag hẽ to ag tỹ (andorinha) ke tĩ.
Hãra sỹ jãvo Sórónh-Pẽ ag hẽ to vẽnhrán mũ.Mỹr Sóronh-Pẽ tag ag tỹ ẽg jamẽ tỹ Guarita ki, ẽg ĩn mĩ ‘e tĩ. Jẽsĩ tag ag tỹ prỹg tỹ rỹ ke ẽn kẽ hẽ junjun tĩ, kar ag tỹ kusa ken kỹ vẽse kẽ mũ tĩ ser ẽmã tỹ norte ke mũ ẽn ra.
• Sórónh-Pẽ tag ag vỹ nhin kar krĩ sá ra fe-pãró kupri nỹtĩ;
• Ag kufy vỹ tỹ 200g nĩ;
• Jãvo ag kãmur vỹ tỹ 12cm nĩ;

Ẽgnũ

Jẽsĩ ũ jyjy vỹ ẽgnũ ke tĩ, tĩ vỹ ẽg jamẽ tag mĩ ‘e tĩ. Jẽsĩ tag ti pi mág tỹvĩ nĩ, hãra ti pi kónẽg nĩ gé. Kanhgág ag pi ẽgnũ ti jãvó tĩ, mỹr ẽgnũ ti nĩ pi ko há nĩ. Kejẽn gĩr ag tỹ ti pénũ sór tĩ, hãra ag jóg ag tỹ ag tũ jũ tĩ, kỹ gĩr ag pi ser ẽgnũ ag pin tĩ.
Ẽgnũ tỹ ẽg jamẽ tỹ Rio Grande do Sul ki ‘e tĩ, kar tỹ ẽg nãn kãmĩ ‘e tĩ gé. Ẽgnũ pi ti pir mỹ tĩg tĩ, ag mũ ẽn kẽ ag tỹ 10 ke kãfór tĩj mũ, ag ve pẽ vẽ. Tag hã jé kanhgág ag tỹ ẽgnũ ag ki rĩr há han tĩ, ẽg ga tỹ Guarita ki.
• Ẽgnũ ag tỹ e’ mũg tĩ
• Fag ‘on sór kỹ fag tỹ fag jagfe pir hã kãki jagnẽ mré ‘on-‘on kãn tĩ.

Sẽgsó Pẽ

Jẽsĩ ũ to ẽg tỹ Sẽgsó pẽ ke tĩ, mỹr sẽgsó ag tỹ ‘e nỹtĩ. Tỹ ũ nĩ ke ag tỹ nĩ, Ũ to kanhgág ag tỹ Sẽgsó Kẽgĩnh ke tĩ gé. Hãra sỹ inh vẽnhrá taki Sẽgsó pẽ ti to vẽmén mũ. Mỹr tỹ jẽsĩ ũ ag sĩnvĩ rike nĩ gé, ti tỹ ẽg nãn kãmĩ tĩn kỹ. Ti sĩnvĩ ra kanhgág ũ ag pi ti to há nỹtĩg nĩ, mỹr sẽgsó pẽ tag tỹ garĩnh ‘o ko kamẽ nĩ. Kỹ ser sẽgsó pẽ tỹ ẽg ĩn to hã tẽ tĩn kỹ garĩnh ki rĩr nĩ, mỹr sẽgsó pẽ ti tỹ garĩnh fag jagfe ve kỹ ti tỹ fag ‘o kagraj mũ.

Sẽgsó Kẽgĩnh

Jẽsĩ ũ to ẽg tỹ Sẽgsó Kẽgĩnh ke tĩ, mỹr sẽgsó ag tỹ ‘e nỹtĩ. Tỹ ũ nĩ ke ag tỹ nĩ, Ũ to kanhgág ag tỹ Sẽgsó Pẽ ke tĩ gé. Hãra sỹ inh vẽnhrá taki Sẽgsó Kẽgĩnh ti to vẽmén mũ. Mỹr tỹ jẽsĩ ũ ag sĩnvĩ rike nĩ gé, ti tỹ ẽg nãn kãmĩ tĩn kỹ. Ti sĩnvĩ ra kanhgág ũ ag pi ti to há nỹtĩg nĩ, mỹr sẽgsó Kẽgĩnh tag tỹ garĩnh ‘o ko kamẽ nĩ. Kỹ ser sẽgsó Kẽgĩnh tỹ ẽg ĩn to hã tẽ tĩn kỹ garĩnh ki rĩr nĩ, mỹr sẽgsó Kẽgĩnh ti tỹ garĩnh fag jagfe ve kỹ ti tỹ fag ‘o kagraj mũ.