Ẽkrénh

Kokamẽ

Kokamẽ tỹ mág sĩ nĩ “kysóg kẽfór sĩ tajẽ. Jẽg nẽ mré ag tỹ nẽ fyr ki nỹtĩg kamẽ nỹtĩg tĩ. Goj hyr mĩ kegé.
Kokamẽ fi ty krég reg-reg tĩ prỹg pir ki pir kutẽ tỹ tĩ, fi kreg kar kẽ sá ra vỹ kẽnĩg nĩ natỹ mỹ ho ke ta. Kokamẽ ti jẽn kamẽ tỹvĩ tóg nỹ tĩ.
Tity ko sór kamẽ vỹ tỹ rarỹj, gẽr mré mẽn jóka kar manỹnỹ nĩ. Ti nĩgé ki tóg, nĩgé féj ty quatro ke nĩ, jo ti pẽn ki vỹ cinco ke nĩ. Ag ĩn vỹ tỹ ga nor ki ke nĩ gé. Kasor tóg ti nĩtin kỹ tog ti kré tu kren tĩ, vẽnhvó ky.

Vyj mré No

Vyj mré no tỹ kanhgág ag ta jogo han tĩ gé. Ũ ag ta ka ki rán mũ kỹ ag ta kihã pénũ sór mũ, ti kuvar ta tỹ jãn ke tỹ 20 ke nĩ, 20 passo vẽ ser. Ag pir mỹ ag ta jagnẽ katu ke tĩ. Kar ũ ta kihã pénũg mũ ag ta jagnẽ katu ke mãn mũ gé. Ũ ag ta kynhmỹ pẽg mũ gé, kỹ ag ta ga ki rá ror han mũ. Kỹ ũn pẽg ke mũ ẽn ta ga ki rán ja ẽn rãhã jẽgmũ, kỹ ta kynhmỹ pẽg mũ, pẽg tar han ja ta mũ. Ũ ta ti no tỹ ga ki rá ror han já ẽn kãki kutẽ han mũ ẽn ag ta kar jagnẽ katũ ke mãn mũ gé. Kurã ẽn kõ ag ta vẽjẽn mág han mũ, kỹag ta jagnẽ mré ko kan mũ ser, ag ta jagnẽ mré tu mỹsér vẽ ser, mỹr ag pi prêmio han mũ.

Gufã ag ẽkrénh ja fã

No

No vỹ tỹ ẽg tỹ ta ẽkrénh fã nỹ. ka kar vẽn pẽ tỹ ẽg ta han tĩ, ẽg tỹ ta ẽk´renh mũ jé. Vãsỹ kanhgág si ag tỹ ag ẽkrénh kũn kỹ ag no jurỹn-rỹn há han tĩ, kar ag tỹ kaféj ta vẽnhkagta sóm kỹ no jurỹn mĩ tĩn tĩ ag tỹ no tỹ nén ũ ki gunh Ken kỹ nén ẽn tỹ krónh ke tỹ mrãnh Ken jé.

Mỹr kanhgág ag tỹ ag ẽkrénh mũn kỹ kijẽn ãkré mág Kato jun tĩ, krygnyn, ógsẽ, kẽme, ketũmỹr mĩ

Mĩg sĩ vãngãn

Mĩg sĩ vãngãn

Ũn si ag, ẽg kófa ag vỹ mĩg, sĩ ti kyr kỹ tu jãfĩn já nĩg nĩ, kỹ ag tóg tag toja nĩgnĩ há. Vãsỹ ũ ter gen kỹ, ẽg jamã mĩ, mĩg sĩ tóg kyr tĩ. Hãra ti kyr pijé, ti fỹ vẽ: ke ag tĩ ẽg si ag, ti vãkrãr kỹ ti vãngãn vỹ kega ag nĩ kofa ag.
Ti tỹ goj patê kyr kỹ kófa ag vỹ geja nĩgnĩ, ũ ta kãnhmar ta jamãn tĩg ge vẽ: ke ag ta tĩ ũn si ag. Kãnhmár ũ ta ter mũ, kỹ vẽnhkygtẽgtẽg vẽnhkagta ta.

Vẽnh Jykre

Uri vẽnhkanhrãnrãn fã ag tóg vẽsãnsãn ge nỹtĩ,mỹr ẽg kyrũ kãsir ag vỹ uri ag jykre mĩ mũ sór tavĩn mũ nĩ mré vẽnh jóg ag tóg vẽnhkajrãnrãn fã ag tỹvĩ kri vẽnh jykre tugvãnh kãn kỹ nỹtĩ.Kỹ vẽnhkanhrãnrãn nỹtĩ ẽn ag vỹ mỹ vĩ kórég nỹtĩ unh ri,mỹr vẽnh jóg ag pi ag krã mỹ ge tũg nĩ, ke nỹtĩ ha,Ag tỹ ẽg kri fan kãn kỹ nỹtĩn kỹ ser.Kỹ tóg ẽg hã kã nỹ,ẽg jykre fãg ge ẽg nỹtĩ,mỹr vajka gĩr tag ag hã vỹ tỹ pã'i nỹtĩj mũ.

Rỹr

Rỹr

Rỹr vỹ tỹ jẽsĩ jugján jafã nỹ. Kanhgág ag vỹ rỹr han tĩ, ag tóg tỹ: kujẽg, krynh-krynh,jógjó,kójónh,krĩn-krĩr ag jugján jé.
Jẽsĩ jo ĩn tá ag vỹ kujẽg kar jógjó ag tỹvĩn kugmĩg tĩ, rỹr tỹ.

Krygnyg

Krygnyg ag vỹ ‘e mũg tĩ, ag mũ ja kar mĩ.
Ag mũj fẽ hẽnỹ tỹ nãn kãmĩ goj fyr ẽn mĩ ke nĩ. Fóg ag tỹ krygnyg to éjgy nỹgnĩ, ti nĩ kar ti fár tugnĩn. Krygnyg vỹ mág jẽgnĩ, ag mũj fẽ hã vỹ tỹ América do Sul, Venezuela mré Colômbia tá kãtĩg ta Argentina kar Uruguai Norte tá krỹg nĩ.

Grũ

Grũ-pẽ tag vỹ mág nĩ, sĩnvĩ ti ta nĩ gé. Grũ ũ ag vỹ ta’ũ nĩ ke nĩ, ag vỹ ũn tỹ 40 ke nỹtĩ, ag pi tỹ jag nẽ hẽ nỹtĩ. Grũ ‘ũ ag tỹ ta’ũ nỹtĩ gé, Brasil kãmĩ.Hãra grũ tag ag hẽ nỹ tỹ Grũ-pẽ ag nỹtĩ. Jãvo fóg vĩ ki grũ tag ti jyjy hẽvẽ (Tucano-toco) ke tĩ. Grũ-pẽ ag pi ag tỹ ka kri nĩn kỹ jatun mỹ nĩg tĩ, ag prẽr tỹ mẽ há tĩg nĩ, mỹr ag tỹ prẽr tar tỹvĩ nỹtĩg nĩ gé. Ag kã’ũ tỹ ta kasor tỹ hog-hog ke mẽ nĩgnĩ, ti prẽr kỹ. Kar ag kã’ũ tỹ hunh sór nĩ nĩve nĩgtĩ, grũ-pẽ tag ti vỹ jã téj nĩ gé.

Sẽgsó Pẽ

Jẽsĩ ũ to ẽg tỹ Sẽgsó pẽ ke tĩ, mỹr sẽgsó ag tỹ ‘e nỹtĩ. Tỹ ũ nĩ ke ag tỹ nĩ, Ũ to kanhgág ag tỹ Sẽgsó Kẽgĩnh ke tĩ gé. Hãra sỹ inh vẽnhrá taki Sẽgsó pẽ ti to vẽmén mũ. Mỹr tỹ jẽsĩ ũ ag sĩnvĩ rike nĩ gé, ti tỹ ẽg nãn kãmĩ tĩn kỹ. Ti sĩnvĩ ra kanhgág ũ ag pi ti to há nỹtĩg nĩ, mỹr sẽgsó pẽ tag tỹ garĩnh ‘o ko kamẽ nĩ. Kỹ ser sẽgsó pẽ tỹ ẽg ĩn to hã tẽ tĩn kỹ garĩnh ki rĩr nĩ, mỹr sẽgsó pẽ ti tỹ garĩnh fag jagfe ve kỹ ti tỹ fag ‘o kagraj mũ.